De uitkomsten van het onderzoek zijn gebaseerd op een uitvoerige literatuurstudie en op interviews met medewerkers van een grote Nederlandse NGO, een partner van deze NGO in Ethiopie en van lokale boerencoöperaties. Deze respondenten hebben inzicht verschaft in de manier waarop zij omgaan met verantwoording en de spanning die dit regelmatig met zich meebrengt. Zij waren de gezichten van mijn onderzoek en brachten de Nederlandse en Ethiopisch wereld samen. Ze leerden me hoe het is om te balanceren tussen die twee werkelijkheden of hoe het is om simpelweg als boer in Ethiopie je hoofd boven water te houden. Ze inspireerden me bovenal om iets te doen met de kennis en vaardigheden die ik heb opgedaan.

Het onderzoek laat zien dat verantwoording leren op een positieve manier kan beïnvloeden, vooral omdat deze activiteiten kennis expliciteren en combineren. Door inzicht te verschaffen in de factoren die dit proces beïnvloeden heb ik laten zien hoe organisaties verantwoordingsactiviteiten kunnen gebruiken om hun eigen organisatie te verbeteren. Naast de Ethiopische en Nederlandse wereld moest ik ook de wetenschappelijke en de uitvoerende praktijk bij elkaar brengen; soms twee werelden die bijna een andere taal lijken te spreken. Het was een ware uitdaging om ook hier een weg in te vinden.

Het voert te ver om hier alle bevindingen te herhalen. Voor wie geïnteresseerd is in het onderzoek is het rapport, inclusief een samenvatting, hier te lezen. Nu ben ik natuurlijk op zoek naar een baan waarin ik al deze werelden – de noordelijke en zuidelijk, maar tegelijk ook de wetenschappelijke en de praktische – met elkaar kan combineren. Een nieuwe ontdekkingstocht in weer een andere wereld, waarin ik mezelf zal moeten aanprijzen. Uiteindelijk hoop ik ook in die (echte?) wereld mijn weg te kunnen vinden.

De tijd zit erop. Ik heb inmiddels geslapen en de meeste spullen zitten in m’n tas. Zometeen nog even naar kantoor dus en online inchecken. Ik zal Addis en m’n onderzoeksorganisatie missen. De injera tussen de middag bij de lunch, de flauwe grappen van mijn collega’s, de gesprekken over politiek en over verschillen tussen Nederland en Ethiopië. Ik ben nog steeds niet gewend aan de bergen en als ik van kantoor naar huis loop, vergeet ik nog altijd dat dat bergopwaarts is. Mijn tempo vertragen, dat is iets waar ik nog steeds bewust bij na moet denken. Met veel plezier vouw de ik me gisteren nog een laatste keer in een mini-busje. Ik betaalde met de stinkende 1 Birr-briefjes die ik nog in m’n portemonnee had zitten.
Vanavond de laatste maaltijd klaargemaakt door Abeba, in Nederland zal ik m’n eigen boontjes weer moeten doppen. Geen pannenkoeken of linzenflapjes meer als ontbijt. Geen gepeperde salades met dieprode tomaten meer. Geen handgesneden patatjes. Abeba, de nanny en huishoudster, en ik, we hebben veel gelachen samen. Zij om mij, omdat ik mijn was ontzettend nat aan de waslijn hing. Omdat ik die pannenkoekjes oprolde en door sneed. Omdat ik veel te veel spullen mee nam naar kantoor en ook daardoor bezweet thuis kwam. Ik om haar als ze me weer eens niet begreep. Communicatie in het Amhaars is nog steeds niet mijn sterkste punt en zij spreekt nauwelijks Engels. Of omdat ze boter in haar haar smeerde om het in model te krijgen. Samen lachten we om de gekke dansjes van de meisjes of de andere streken die ze uithaalden. Om de hond die weer eens naar binnen kwam rennen, terwijl het echt een waakhond voor buiten is. Ook de meisjes zal ik missen. Als ze stoeiden met het snijden van het vlees, maar dat wel echt zelf wilde doen. Als ze elke dag vroegen of ik morgen weg zou gaan en dat nu echt vandaag is. Sira die mee wil in mijn koffer en zegt dat ze zich dan heel klein kan maken. Mahaleth, de kleine plaaggeeest en haar vrolijke lach. Kon ik ze maar meenemen naar Nederland om daar aan iedereen te laten zien.

Genoeg sentiment. Ook in Nederland wachten weer mooie dingen. Het afmaken van m’n onderzoek zal uiteindelijk ook mooi zijn, maar is nu nog iets waar ik ontzettend tegenop kijk. Er zijn echter daar weer genoeg lieve mensen om leuke dingen mee te doen, om mee in de zon te zitten en samen foto’s te kijken. Om bij te kletsen, plannen te maken en leuke dingen te doen. Mensen die ik heb gemist. Ik ga toch nog even genieten van deze laatste dag en proberen het gevoel van afscheid nemen nog héél even uit te stellen…

Nu is de laatste week begonnen. Vanochtend heb ik een laatste interview gehouden met de directeur van mijn onderzoeksorganisatie. Ondertussen heb ik het theoretische deel van mijn onderzoek in het engels vertaald en ben ik bezig om de gespreksgroepen met de boeren helemaal uit te werken. Op die manier ligt al het materiaal bij terugkomst in Nederland klaar om te verwerken. Ook heb ik vrijdag een eerste presentatie gegeven met wat voorlopige en grove resultaten. Bijna alle mensen die ik heb geïnterviewd waren erbij en dit leverde na mijn verhaal een leuke discussie op. Het is te hopen dat de regen zo weer ophoudt, want de herrie die dit maakt op het dak zorgt er voor dat het momenteel onmogelijk is om de opnames van mijn interviews te beluisteren.

De oplettende lezer heeft nog een kleine indruk van mijn weekend tegoed. Ik was toen in Lalibella, een prachtige stadje in het Noorden van Ethiopie. Zaterdagochtend vroeg ontmoette ik verschillende andere reizigers op het vliegveld en we besloten samen op te trekken. Dat was leuk, niet alleen omdat je dan een gids en een auto kunt delen. De vele gesprekken, het samen delen van de dingen die je meemaakt en ‘s avonds dineren zijn andere pluspunten. We slenterden tussen de koeien, geiten en ezels door op de grote zaterdagmarkt. Overal mensen en verschillende keren werden we uitgenodigd om koffie te drinken. ‘s Middags bezochten we de bekende kerken. Ik raakte onder de indruk van de schoonheid en ook van het vele werk. Alle kerken zijn in de rotsen uitgehouwen, vaak uit één enkel rotsblok. De legende gaat dat Koning Lalibela dit niet zelf heeft gedaan, maar hulp heeft gekregen van vele engelen. Dit achtste wereldwonder, of eigenlijk wereldwonderen want het zijn elf kerken, zou gebouwd zijn in slechts 24 jaar. Onmogelijk zonder hele groepen werknemers, arbeiders, rotshouwers, schilders. We probeerden ons voor te stellen hoe het toen geweest moet zijn, terwijl verschillende priesters ons hun heilige kruisen lieten zien.

Zondag vertrokken we na een korte blik op de laatste kerken én de ceremonie ter ere van Saint Mary (natuurlijk, het was niet voor niets moederdag!) richting de bergen. Hier was een kerk onder een rots gebouwd. Ook dit was indrukwekkend, maar nog veel meer genoot ik van het landschap. De bergen, de hoogtes en diepten, de weg die kronkelend en hobbelend voortging en de prachtige vergezichten. Het gehobbel in de bus namen we allemaal voor lief.

In deze laatste week is het dus weer hard werken. Misschien nog een enkel interview, maar vooral veel nadenken over de grote lijn in mijn onderzoek. Wat moet het advies worden aan mijn onderzoeksorganisaties en de boerencooperaties? Vrijdagochtend vroeg zal ik het moeten weten, dan moet er in elk geval een verhaal liggen. Langzaam beginnen zich nu enkele contouren te vormen.

De herinnering aan de dag van gisteren maakt echter weer veel goed. Met een gezellige gids bezocht ik het grote paleis hier en hij voorzag me rijkelijk van allerlei informatie. Ook het zwembad van de voormalige heerser met een kunstig aan- en afvoersysteem voor water en een oude kerk bezochten we gezamenlijk.
‘s Avonds was er gezelligheid met vijf kerels die op motorbikes en in een terreinwagen Afrika verkennen (zie www.tohelandback.org.uk). Ze kamperen op de binnenplaats van mijn hotelletje en zitten vol stoere verhalen over de avonturen die ze meegemaakt hebben.

Morgen vertrek ik in alle vroegte naar Lalibella, wat ook zeker een hoogtepunt moet worden. Gelukkig deze keer niet in het holst van de nacht zoals twee dagen geleden, maar pas rond een uur of zeven. Daarna kan ik weer fris en fruitig aan mijn onderzoek starten.

Inmiddels weer terug in Addis. Een update over Lalibella volgt spoedig, misschien zelfs met foto’s!

Ook in mijn onderzoeksorganisaties laten mensen doorschemeren dat de verkiezingsperiode niet een tijd is waarin je als organisatie iets kan bereiken. Veel ambtenaren zijn betrokken bij de organisaties van de partijen en hebben wel iets beters te doen dan vergaderen met NGO’s. Diezelfde NGO’s moeten echter wel vaak toestemming hebben van de lokale overheden om door te kunnen gaan met hun werk. Vertraging alom dus. Aan de andere kant zijn deze overheidsfunctionarissen wel weer geïnteresseerd in de bijeenkomsten van de boerencoöperaties, omdat dat opeens 100 mensen bij elkaar kunnen komen die door een partij toegesproken kunnen worden. Ze proberen deze bijeenkomsten, die juist geen politieke tint hebben, daarom te controleren of uit te stellen.

Afgelopen weekend hoorde ik van een kennis dat er momenteel 165 observers zijn vanuit verschillende landen. Zij kijken hoe de verkiezingen verlopen in Ethiopië, maar stellen dat zij het verloop van de verkiezingen niet beïnvloeden. Een luttel aantal op het geheel van 84 verschillende stammen in een land zo groot als Frankrijk, dus met die beïnvloeding zal het inderdaad wel meevallen. Andere collega’s en de mensen op straat vertellen dat ze weinig verwachten van de verkiezingen. Er zal niets veranderen en hun verwachting bevestigd het beeld dat tegenovergesteld is aan de krantenkoppen. Helaas ben ik alweer weg als de verkiezingen zelf geweest zijn en zal ik de uitslagen niet live mee kunnen maken. Mijn ticket is geboekt op de verkiezingen, wat natuurlijk uitermate verstandig is, maar het was ook interessant om te blijven.

Nu onze pick-up weer een dikke stofwolk achterlaat in het Afrikaanse landschap voelt het alsof alles er op zit. Moe en voldaan. We passeren twee vrouwen die zwaar bepakt zijn. Ze zouden van mijn leeftijd kunnen zijn. Waarschijnlijk zijn ze op weg naar de markt in het volgende dorp om wat spulletjes te verhandelen en andere levensmiddelen in te kopen. De één op blote voeten en de andere op een paar oude slippers. Ik droom even weg, probeer me hun leven voor te stellen, maar ik kom niet erg ver. Ik voel me alleen heel erg oneerlijk, omdat ik hier in die dikke auto zit en straks in Addis Abeba weer een lekkere douche kan nemen. Hier lopen geen electriciteitsdraden langs de weg en van stromend water hebben mensen al helemaal nooit gehoord.

Ik bedenk dat het ergens een kwestie is van pure mazzel. Van het aan een andere kant van de wereld geboren zijn in een warm nest. In een klimaat met kansen, met studiefinanciering, kinderbijslag, huurtoeslag en WW. Met asfaltwegen, fietsen en stoplichten. Met betaalbaar openbaar vervoer, met eerlijke verkiezingen. Natuurlijk komt ook de gedachte in me op dat deze vrouwen en de mannen die ik eerder vandaag heb ontmoet misschien ook wel heel gelukkig zijn. Ze hebben immers ook een heleboel dingen niet; geen information overlaod via alle media, geen duizenden formulieren om in te vullen voor al die voorzieningen. Geen files, geen gescheiden afval. Maar als ik om heen kijk, geniet van het landschap en nog even in de achteruitkijkspiegel een blik op de vrouwen werp, besef ik me vooral hoe ontzettend goed ik het getroffen heb. Met de mogelijkheid om een kijkje te nemen in hun leven en er over te leren, maar ook met de mogelijkheid om straks weer terug te gaan naar de comfort zone. En dat dat ‘gewoon maar’ een kwestie van geluk is, maar dat dat eigenlijk helemaal niet zo gewoon is.

‘s Avonds slaap ik in het beste hotel van de stad. Voor 40 Birr staat de muziek erg hard, maar gelukkig valt de stroom uit. Ik heb goede hoop op een rustige nacht, maar die hoop blijkt ongegrond. Zodra de electriciteit weer aangaat, neemt het volume van de muziek verder toe. Tegelijkertijd blijkt dat de enige lamp op mijn kamer niet werkt, ook niet als er wel stroom is. Hetzelfde geldt voor de kraan van de wastafel, die het weer wel doet als je ook de kraan van de douche open zet. Met kaarslicht, goede wil en de wetenschap dat ik hier slechts een enkel nachtje hoef te blijven overleef ik de continue herrie en het dunne matras. Ik denk terug aan de boeren, die nu dan wel een ijzeren dak hebben maar verder helemaal nooit voorzien zijn van elektriciteit.

Nu zit ik op het veldkantoor nog even te genieten van het feit dat er nu wel stroom is en dat de computer werkt. Naast me probeert iemand contact te maken met het internet en zo nu en dan lijkt het te lukken. Met een volgende bak sterke koffie ga ik zo nog even in het zonnetje zitten en dan gaan we weer een dag aan de slag. Nieuwe gesprekken, nieuwe uitdagingen en nieuwe ontmoetingen met boeren. Het belooft een goede dag te worden.

Inmiddels is het weer een dag later en ben ik terug in Addis. Lekker uitgerust op kantoor om alle informatie van de afgelopen dagen uit te werken en weer met frisse tegenzin aan de slag te gaan!

]]>